el flag
Κλείστε Συνεδρία
el flag
Κλείστε Συνεδρία

Τι είναι ο ναρκισσισμός και πώς είναι να ζεις δίπλα σε έναν ναρκισσιστή

ΝΑΡΚΙΣΣΙΣΤΙΚΗ ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ

Λιλίκα Βέργη

11/5/20261 λεπτά ανάγνωσης

a person with a creepy mask on their face for narcissism
a person with a creepy mask on their face for narcissism

Η λέξη ναρκισσισμός ακούγεται παντού πια. Τη λέμε για τον συνάδελφο που μιλάει μόνο για τον εαυτό του, για τον πρώην που δεν ζήτησε ποτέ συγγνώμη, για όποιον ανεβάζει πολλές φωτογραφίες του. Έτσι όμως η λέξη χάνει το βάρος της, και οι άνθρωποι που ζουν πραγματικά δίπλα σε έναν ναρκισσιστή δυσκολεύονται να περιγράψουν αυτό που ζουν.

Η κλινική ψυχολόγος Ramani Durvasula, που έχει αφιερώσει τη δουλειά της στον ναρκισσισμό και στις σχέσεις με ναρκισσιστικούς ανθρώπους, περιγράφει τον ναρκισσισμό ως ένα φάσμα και όχι ως μια ετικέτα που την έχεις ή δεν την έχεις. Στη μία άκρη βρίσκεται το υγιές κομμάτι που έχουμε όλοι: θέλουμε να μας δουν, χαιρόμαστε όταν μας επαινούν, θέλουμε να νιώθουμε ότι αξίζουμε. Όσο προχωράμε στο φάσμα, αυτή η ανάγκη γίνεται όλο και πιο άκαμπτη, μέχρι να γίνει ο τρόπος με τον οποίο κάποιος σχετίζεται με όλους γύρω του.

Ο πυρήνας του ναρκισσισμού είναι μερικά χαρακτηριστικά που εμφανίζονται μαζί και επιμένουν στον χρόνο. Η έλλειψη ενσυναίσθησης, η αίσθηση ότι δικαιούται περισσότερα από τους άλλους, η ανάγκη για συνεχή θαυμασμό και επιβεβαίωση, η εικόνα ενός ανθρώπου που είναι ξεχωριστός ή ανώτερος, και η μεγάλη ευαισθησία σε οτιδήποτε μοιάζει με κριτική. Συχνά υπάρχει και μεγάλη δυσκολία στη ρύθμιση των συναισθημάτων, που φαίνεται ως θυμός, κακοκεφιά ή ψυχρότητα όταν τα πράγματα δεν γίνονται όπως θέλει.

Στην πιο έντονη μορφή του, ο ναρκισσισμός περιγράφεται ως ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας, μια διάγνωση που βάζει μόνο ένας ειδικός μετά από αξιολόγηση. Η Durvasula επιμένει όμως σε κάτι σημαντικό: δεν χρειάζεται να υπάρχει διάγνωση για να σε πληγώνει ένας τέτοιος τρόπος σχέσης. Γι' αυτό εδώ δεν μιλάμε για ετικέτες. Μιλάμε για το τι κάνει αυτός ο τρόπος σε όποιον ζει κοντά του. Αν θέλεις να δεις πώς φαίνεται αυτό μέσα σε μια σχέση, μπορείς να διαβάσεις περισσότερα για τη ναρκισσιστική κακοποίηση.

Τί κρύβεται από κάτω και ποιές μορφές παίρνει

Αυτό που βλέπουμε συχνά είναι σιγουριά, γοητεία, ένας άνθρωπος που ξέρει τι θέλει. Από κάτω όμως, υπάρχει σχεδόν πάντα ανασφάλεια και μια πολύ εύθραυστη αίσθηση αξίας. Ο ναρκισσιστής χρειάζεται τους άλλους να του επιστρέφουν την εικόνα ενός ξεχωριστού ανθρώπου, γιατί μόνος του δεν μπορεί να την κρατήσει. Όταν αυτή η εικόνα ραγίσει, με μια κριτική, μια απόρριψη ή ένα απλό "όχι", η αντίδραση μπορεί να είναι θυμός, σιωπή ή τιμωρία. Η αντίδραση αυτή δεν αφορά τόσο αυτό που είπες, όσο τον φόβο του ότι θα φανεί κάτι που ο ίδιος δεν αντέχει να δει.

Υπάρχουν διάφορες μορφές με τις οποίες εμφανίζεται ο ναρκισσισμός. Ο μεγαλειώδης ή φανερός ναρκισσισμός είναι αυτός που αναγνωρίζουμε πιο εύκολα: ο άνθρωπος που καυχιέται, θέλει να είναι στο κέντρο και συχνά γοητεύει στην αρχή. Ο ευάλωτος ή κρυφός ναρκισσισμός είναι πιο ήσυχος. Εδώ συναντάς κάποιον που νιώθει πάντα παρεξηγημένος και αδικημένος, που κρατάει κακία, που θυμώνει σιωπηλά και σε κάνει να νιώθεις ενοχές χωρίς να πει ποτέ ευθέως τι θέλει. Μοιάζει περισσότερο με θύμα παρά με άνθρωπο που πληγώνει, και γι' αυτό αργείς πολύ να τον αναγνωρίσεις.

Ο κοινοτικός ναρκισσισμός κρύβεται πίσω από την καλοσύνη. Είναι ο άνθρωπος που όλοι θαυμάζουν για το πόσο βοηθάει και προσφέρει, και που στο σπίτι γίνεται άλλος, γιατί η καλοσύνη του χρειάζεται κοινό. Ο ναρκισσιστής που θεωρεί πάντα τον εαυτό του δίκαιο ξέρει πάντα τι είναι σωστό, κρίνει σκληρά, βάζει κανόνες και περιφρονεί όποιον δεν τους τηρεί. Υπάρχει και ο αμελής ναρκισσισμός, που δεν φωνάζει και δεν επιβάλλεται, απλώς λείπει συναισθηματικά: είναι εκεί, αλλά δεν σε βλέπει. Τέλος, στην πιο σκληρή μορφή, τον κακοήθη ναρκισσισμό, ο ναρκισσισμός συνδυάζεται με χειριστικότητα, εκμετάλλευση και ψυχρότητα απέναντι στον πόνο του άλλου. Εκεί η σχέση δεν είναι απλώς δύσκολη, μπορεί να είναι επικίνδυνη.

Ένας άνθρωπος μπορεί να δείχνει τη φανερή πλευρά στη δουλειά και την κρυφή στο σπίτι. Αυτό που έχουν κοινό είναι ότι οι ανάγκες του ενός παίρνουν όλο τον χώρο, και οι ανάγκες του άλλου σιγά σιγά εξαφανίζονται.

Πώς είναι να ζεις δίπλα σε έναν ναρκισσιστή

Στην σχέση με τον ναρκισσισή υπάρχει πολλές φορές ένας κύκλος που επαναλαμβάνεται. Στην αρχή όλα μοιάζουν υπέροχα. Σε προσέχει, σε θαυμάζει, σου λέει ότι κανείς δεν τον έχει καταλάβει όπως εσύ. Νιώθεις ότι επιτέλους κάποιος σε βλέπει. Αυτή η φάση της εξιδανίκευσης δεν κρατάει. Σιγά σιγά τα κομπλιμέντα γίνονται πιο σπάνια και η κριτική πιο συχνή. Ακολουθεί η υποτίμηση, και κάποιες φορές η απόρριψη: ψυχρότητα, απομάκρυνση, ή ακόμη και το τέλος της σχέσης. Και συχνά, όταν απομακρύνεσαι εσύ, εκείνος επιστρέφει ζεστός και μετανιωμένος, και ο κύκλος ξεκινά από την αρχή.

Μέσα σε αυτόν τον κύκλο μαθαίνεις να προσέχεις τι λες, πώς το λες και πότε το λες. Μαθαίνεις να διαβάζεις τη διάθεσή του πριν καν μπεις στο δωμάτιο. Αν πεις ότι κάτι σε πλήγωσε, μπορεί να ακούσεις ότι υπερβάλλεις, ότι δεν έγινε έτσι, ότι εσύ φταις που το πήρες στραβά. Με τον καιρό αρχίζεις να αμφιβάλλεις για τη μνήμη σου και για αυτό που νιώθεις. Αυτό έχει όνομα, λέγεται gaslighting, και αν σου θυμίζει κάτι, έχω γράψει αναλυτικά για το gaslighting και τι κάνει στους ανθρώπους που το ζουν.

Το πιο βαθύ σημάδι όμως δεν είναι οι καβγάδες. Η Durvasula μιλά για την αμφιβολία για τον εαυτό, την ενοχή, τη σκέψη που γυρίζει ξανά και ξανά σε ό,τι έγινε, την αίσθηση ότι χάνεις τον εαυτό σου. Άνθρωποι που ήταν σίγουροι, δραστήριοι, με φίλους και δική τους γνώμη, βρίσκονται μετά από χρόνια να ζητούν άδεια για τα αυτονόητα, να ζητούν συγγνώμη για πράγματα που δεν έκαναν, να μην ξέρουν πια τι τους αρέσει. Το ερώτημα "μήπως φταίω εγώ;"γίνεται μόνιμο. Για το πώς ακριβώς συμβαίνει αυτό, μπορείς να διαβάσεις το άρθρο πώς ο ναρκισσισμός διαστρεβλώνει την πραγματικότητα και σε κάνει να αμφισβητείς τον εαυτό σου.

Και το σώμα σου το νιώθει. Πολλοί άνθρωποι σε τέτοιες σχέσεις ζουν με μόνιμη ένταση, κακό ύπνο, πονοκέφαλους, ένα σφίξιμο στο στομάχι όταν ακούν το κλειδί στην πόρτα. Το νευρικό σύστημα μαθαίνει να είναι σε επιφυλακή, γιατί δεν ξέρει τι θα έρθει μετά.

Όλα αυτά δεν αφορούν μόνο τα ζευγάρια. Αν μεγάλωσες με έναν γονιό που είχε ανάγκη να είναι πάντα στο επίκεντρο, ίσως έμαθες από νωρίς να φροντίζεις τη διάθεσή του, να μη ζητάς πολλά και να κερδίζεις την αγάπη με το να είσαι "καλό παιδί". Για αυτή την εμπειρία έχω γράψει στο άρθρο Η μητέρα που δεν μπορούσε να αγαπήσει.

Γιατί είναι δύσκολο να φύγεις και πώς ξαναβρίσκεις τον εαυτό σου

Αυτοί που είναι απ'έξω, ρωτούν "γιατί δεν φεύγει;". Από μέσα, τα πράγματα είναι πολύ πιο μπερδεμένα. Η σχέση δεν είναι συνέχεια άσχημη. Ανάμεσα στις δύσκολες στιγμές υπάρχουν στιγμές ζεστασιάς, και αυτές δένουν πολύ δυνατά, ακριβώς επειδή δεν ξέρεις πότε θα ξαναέρθουν. Αυτό το δέσιμο, ονομάζεται τραυματικός δεσμός (traumatic bonding), κρατά ζωντανή την ελπίδα ότι θα γυρίσει ο άνθρωπος που γνώρισες στην αρχή. Μετά από χρόνια μέσα στην κριτική, μπορεί να έχεις πιστέψει ότι χωρίς αυτόν δεν θα τα καταφέρεις, ή ότι κανείς άλλος δεν θα σε θέλει. Υπάρχουν και πρακτικοί λόγοι: παιδιά, οικονομικά, ένα κοινό σπίτι, ο φόβος για το πώς θα αντιδράσει.

Γι' αυτό η απόφαση να φύγεις ή να μείνεις δεν κρίνεται από έξω. Η Durvasula το λέει καθαρά: πολλοί άνθρωποι μένουν, για πολλούς λόγους, και μπορούν κι εκείνοι να προστατεύσουν τον εαυτό τους και να θεραπευτούν. Το πρώτο βήμα συχνά δεν είναι η φυγή. Είναι να δεις καθαρά τι συμβαίνει, να δώσεις όνομα σε αυτό που ζεις και να σταματήσεις να το εξηγείς μόνο με το δικό σου φταίξιμο.

Κεντρική ιδέα στην αντιμετώπιση ενός ναρκισσιστή στη ζωή σου είναι η ριζική αποδοχή, δηλαδή να αποδεχτείς ότι αυτός ο άνθρωπος δεν θα αλλάξει επειδή εσύ θα προσπαθήσεις περισσότερο, θα εξηγήσεις καλύτερα ή θα αγαπήσεις πιο πολύ. Αυτό πονάει, γιατί σημαίνει να αφήσεις μια ελπίδα που κρατούσες χρόνια. Ταυτόχρονα σε ξεκουράζει, γιατί σταματάς να ξοδεύεις τη δύναμή σου στην προσπάθεια να σε δει. Μαζί με αυτό έρχεται και ένα πένθος, για τη σχέση που νόμιζες ότι είχες και για τα χρόνια που έδωσες.

Ο δρόμος πίσω στον εαυτό σου είναι αργός, και αυτό είναι φυσιολογικό. Ξεκινά από μικρά πράγματα: να προσέξεις τι νιώθεις χωρίς να το διορθώσεις αμέσως, να ξαναβρεις έναν φίλο που είχες απομακρύνει, να εμπιστευτείς ξανά τη μνήμη σου, να πεις ένα μικρό "όχι" και να αντέξεις την ενοχή που ακολουθεί. Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει πολύ σε αυτό, γιατί σου δίνει έναν χώρο όπου η εμπειρία σου ακούγεται χωρίς να αμφισβητείται, και όπου μπορείς να καταλάβεις γιατί δέθηκες έτσι, χωρίς να κατηγορείς τον εαυτό σου.

Το τελευταίο βιβλίο της Durvasula έχει έναν τίτλο που αξίζει να κρατήσεις: "Δεν φταις εσύ" (It's Not You). Αυτό που έζησες δεν σημαίνει ότι έχεις κάποιο πρόβλημα ή αδυναμία. Σημαίνει ότι αγάπησες, προσπάθησες και προσαρμόστηκες σε κάτι που δεν ήταν δίκαιο για σένα. Και με τον χρόνο μπορείς να αρχίσεις να δίνεις στον εαυτό σου την ίδια προσοχή που έδινες τόσα χρόνια σε εκείνον. Σε μια ασφαλή σχέση μαθαίνεις σιγά σιγά ότι μια διαφωνία δεν σημαίνει το τέλος.

Πηγές

Durvasula, R. (2019). "Don't You Know Who I Am?": How to Stay Sane in an Era of Narcissism, Entitlement, and Incivility. Post Hill Press.

Durvasula, R. (2024). It's Not You: Identifying and Healing from Narcissistic People. The Open Field.


Η Προσέγγισή μου

Σχετικά άρθρα

Αν αναγνωρίζεις τον εαυτό σου σε αυτά, δεν χρειάζεται να τα κουβαλάς άλλο μόνος/η.
Κλείσε μια συνεδρία