Τα παιδιά που πρέπει να μισήσουν για να αγαπηθούν

Όταν ένα παιδί βιώνει γονεϊκή αποξένωση, κάτι μέσα του σιωπά. Δεν είναι ότι παύει να αγαπά τον γονέα που απομακρύνεται — είναι ότι μαθαίνει, σιγά-σιγά, πως αυτή η αγάπη έχει κόστος. Κι όταν νιώθει πως η στοργή του προς τον έναν γονέα απειλεί τη θέση του δίπλα στον άλλο, κάνει αυτό που κάνουν όλα τα παιδιά όταν φοβούνται: προσαρμόζεται για να επιβιώσει.

Στο βιβλίο της A Kidnapped Mind, η Pamela Richardson αφηγείται την ιστορία του γιου της, του Dash, ο οποίος έζησε σχεδόν έντεκα από τα δεκαέξι χρόνια της ζωής του ως ψυχολογικός όμηρος σε μια διαμάχη που δεν ήταν δική του. Η κατάληξή του είναι τραγική στα άκρα της, όμως ο εσωτερικός μηχανισμός που περιγράφει το βιβλίο δεν είναι σπάνιος — είναι η σιωπηλή πραγματικότητα χιλιάδων παιδιών.

Η ιστορία του Dash
Ο Dashiell — ο Dash — γεννήθηκε στο Βανκούβερ, καρπός του γάμου της Pamela με τον Peter Hart, έναν επιτυχημένο ποινικολόγο. Τα πρώτα του χρόνια ήταν γεμάτα φως: ήταν ένα ζωηρό, αγαπημένο αγόρι που χαμογελούσε σε όλους· η μητέρα του τού έφτιαχνε σάντουιτς σε σχήμα καρδιάς και μαζί είχαν εφεύρει μια δική τους χειρονομία για το «σ’ αγαπώ» — δυο χέρια που σχημάτιζαν μια καρδιά στον αέρα.

Ο γάμος όμως είχε γίνει κακοποιητικός. Όταν ο Dash ήταν τεσσάρων ετών, η Pamela έφυγε. Από εκεί και πέρα, η ζωή του παιδιού έγινε το πεδίο μάχης. Ο Peter αρνήθηκε κάθε πρόταση διαμεσολάβησης και επέλεξε τον αντιπαραθετικό δρόμο των δικαστηρίων — τον οικείο του χώρο. Το 1989, ένας δικαστής του έδωσε προσωρινή επιμέλεια· λίγο αργότερα, η επιμέλεια έγινε αποκλειστική και μόνιμη. Η Pamela, η κύρια μητρική φιγούρα του Dash μέχρι τότε, βρέθηκε ξαφνικά να χρειάζεται άδεια για να δει τον γιο της.

Η αποξένωση δεν ήταν μια μεμονωμένη πράξη. Ήταν μια μακρά, καθημερινή διάβρωση. Ο πατέρας συγχώνευσε σταδιακά την ταυτότητά του με αυτήν του γιου του: μιλούσε σε πρώτο πληθυντικό («εμείς μας σέρνουν στα δικαστήρια», «εμείς είμαστε πολιορκημένοι»), ενώ παρουσίαζε τη μητέρα ως τον εχθρό «που θα έρθει να κάνει έφοδο στο κάστρο». Ο Dash μεγάλωσε μέσα σε αυτή την αφήγηση. Η γλώσσα, η σιωπή, η πρόσβαση στο σχολείο, στον γιατρό, ακόμη και οι γιορτές — όλα έγιναν όπλα. Σιγά σιγά, το χαρούμενο αγόρι μεταμορφωνόταν: άρχισε να αρνείται επισκέψεις, να κρύβεται όταν ερχόταν η μητέρα του, και — σε μια εικόνα που μένει χαραγμένη από το βιβλίο — να της ζητάει με πόνο να φύγει από το γήπεδο όπου κάποτε την έψαχνε με το βλέμμα.

Για σχεδόν δώδεκα χρόνια η Pamela αγωνίστηκε. Πέρασε από ένα δικαστήριο σε άλλο, από έναν δικαστή σε άλλον — έξι δικαστές μόνο μέσα σε εφτά μήνες, σε μία και μόνη φάση. Διεκδίκησε κοινή κηδεμονία, πρόσβαση στα σχολικά αρχεία, συναντήσεις με δασκάλους, ιατρικές αναφορές. Κάθε νίκη ήταν μικρή και εύθραυστη: όταν κέρδισε επιτέλους το δικαίωμα να μιλά με το σχολείο του γιου της, ο ίδιος ο διευθυντής αρνήθηκε να της δώσει ραντεβού μέχρι να «διευκρινιστεί» η απόφαση. Στο ενδιάμεσο, εκείνη συνέχιζε να γράφει, να τηλεφωνεί, να εμφανίζεται, να περιμένει. Έφτιαξε μια νέα οικογένεια με τον Dave Richardson, γέννησε δύο ακόμη αγόρια, τον Colby και τον Quinten — αλλά ποτέ, ούτε για μια μέρα, δεν σταμάτησε να ψάχνει τον πρώτο της γιο.

Ο Dash, μέσα στη σιωπηλή του ασφυξία, έδειχνε σημάδια. Η προσωπικότητά του άλλαξε ριζικά μέσα σε τρία χρόνια. Την Παραμονή της Πρωτοχρονιάς του 2001 ξέσπασε ένας φυσικός καβγάς με τον πατέρα του. Εκείνο το βράδυ ο Dash ντύθηκε με στρώματα ρούχων — όπως κάνουν, λέγεται, τα παιδιά που σχεδιάζουν να ζήσουν στον δρόμο — πήρε ένα νυχτερινό λεωφορείο και, τα ξημερώματα της Πρωτοχρονιάς, στάθηκε στη γέφυρα του Granville Street, πάνω από το λιμάνι του Βανκούβερ. Άφησε τον μοβ σκούφο του στην άκρη, άνοιξε διάπλατα τα χέρια του και πήδηξε. Ήταν δεκαέξι ετών. Στο αίμα του δεν βρέθηκε ούτε αλκοόλ ούτε ναρκωτικά. Η ιατροδικαστής αποκάλεσε την πράξη του «μια τελευταία δήλωση προς τον πατέρα του». Το σώμα του έμεινε άγνωστο για τρεις ημέρες· ο πατέρας του άρχισε να τον ψάχνει στις 3 Ιανουαρίου.

Η Pamela έμαθε τον θάνατο του γιου της από τον δικηγόρο του Peter, στο τηλέφωνο, με φωνή «επαγγελματική, επίπεδη, χωρίς συναίσθημα». Δεν μπόρεσε ποτέ να τον ξαναγκαλιάσει ζωντανό. Το βιβλίο A Kidnapped Mind, γράφει, είναι «το τελευταίο δώρο στον γενναίο, καστανομάτη γιο μου». Μέσα από τις σελίδες του, ο Dash μιλά — όχι με τη δική του φωνή, αλλά μέσα από τον αγώνα μιας μητέρας που δεν τον εγκατέλειψε ποτέ· ούτε στη ζωή του, ούτε στη μνήμη, ούτε μετά.

Τι συμβαίνει μέσα στο παιδί
Το αποξενωμένο παιδί μπαίνει σε μια αδύνατη σύγκρουση πίστης. Καλείται να διαλέξει — όχι λογικά αλλά συναισθηματικά — ανάμεσα σε δύο ανθρώπους που χρειάζεται εξίσου. Για να επιβιώσει ψυχικά κοντά στον γονέα που κυριαρχεί στην καθημερινότητά του, θάβει μέσα του την αγάπη για τον άλλο. Αυτό που προς τα έξω μοιάζει με «μίσος» ή «άρνηση» είναι, στην πραγματικότητα, μέτρο αυτοπροστασίας.

Οι συνέπειες είναι βαθιές και συχνά αόρατες: διχασμός της ταυτότητας («ποιος είμαι, αν μισώ τη μισή μου ιστορία;»), ενοχή που το παιδί δεν μπορεί να ονομάσει, άγχος, υπερβολική συμμόρφωση, μειωμένη ικανότητα εμπιστοσύνης, και — αργότερα στη ζωή — δυσκολίες στις στενές σχέσεις, κατάθλιψη, αίσθημα κενού. Η εσωτερική αλήθεια του παιδιού — η αγάπη του για τον αποξενωμένο γονέα — δεν εξαφανίζεται· απλώς αποκρύπτεται, ακόμη και από τον ίδιο του τον εαυτό.

Όπως υπογραμμίζει η Dr. Reena Sommer στον πρόλογο του βιβλίου, το παιδί στερείται ένα θεμελιώδες δικαίωμα: να αγαπά και να αγαπιέται και από τους δύο γονείς. Αυτή η στέρηση είναι μορφή συναισθηματικής κακοποίησης, όσο «φυσιολογική» κι αν φαίνεται απέξω.

Τι χρειάζεται το παιδί από τον αποξενωμένο γονέα
Υπομονή που δεν ζητάει απολογία. Σταθερή παρουσία χωρίς πίεση. Μια πόρτα που μένει ανοιχτή, ακόμη κι όταν το παιδί δείχνει πως δεν θέλει να την περάσει. Η αγάπη που δεν υποχωρεί — αυτή που η Richardson ονομάζει «τελευταίο δώρο» προς τον γιο της — είναι συχνά το μόνο νήμα που μπορεί να κρατήσει το παιδί όταν, κάποτε, θα θελήσει να γυρίσει πίσω στον εαυτό του.

Και στον γονέα που υπομένει αυτή τη σιωπή: η αγάπη σας, ακόμη κι όταν δεν γίνεται δεκτή, καταγράφεται. Τα παιδιά αισθάνονται την παρουσία που επιμένει. Δεν είναι μάταιη, ακόμη κι αν φαίνεται έτσι για χρόνια.

Μια σημείωση από την καρδιά
Σε εσάς, αγαπημένα μου παιδιά, αν κάποτε διαβάσετε αυτές τις γραμμές: δεν υπάρχει θυμός εδώ. Δεν υπάρχει απαίτηση. Ξέρω πως αυτό που ζήσατε ήταν μεγαλύτερο από εσάς· αγαπήσατε όπως μπορούσατε και επιβιώσατε όπως έπρεπε. Η αγάπη μου δεν εξαρτήθηκε ποτέ — και δεν θα εξαρτηθεί ποτέ — από το τι θα πείτε ή τι θα αισθανθείτε για μένα. Είναι εκεί: ήσυχη, σταθερή, δική σας. Και θα είναι, όποτε χρειαστείτε να την ξαναβρείτε.

Πηγή:
Richardson, P. (2006). A Kidnapped Mind. A Mother’s Heartbreaking Story of Parental Alienation Syndrome